Nếu hỏi mình cuốn sách nào cần thiết nhất dành cho người viết, mình sẽ không giới thiệu Viết từ số 0 – cuốn sách mà mình xuất bản vào cuối năm 2025, mình cũng không nói đến các đầu sách “đao to búa lớn” về Content Marketing hay cẩm nang giúp bạn trở thành nhà văn, mà mình sẽ gợi ý Từ điển tiếng Việt. Với mình, Từ điển tiếng Việt là cuốn sách không thể thiếu trên bàn làm việc. Không chỉ để tra cứu, nếu biết cách sử dụng, cuốn cẩm nang này còn giúp bạn trau dồi vốn từ một cách hiệu quả. Cùng khám phá cách mở rộng vốn từ viết lách chỉ với một cuốn Từ điển nhé.
Các loại tài liệu dùng để tra từ
Còn nhớ lần đầu quen nhau, chồng mình (khi ấy là bạn trai) đã tặng mình cuốn Chính tả tiếng Việt dày cộp, trong đó kẹp một đồng tiền may mắn. Chỉ là… tiền đã chuyển hóa thành một dạng “dinh dưỡng” chảy vào trong người mình (trà sữa) còn cuốn từ điển chính tả ấy vẫn ở lại kệ sách, từ ngày này qua tháng nọ.
Mình chưa bao giờ mang cuốn sách này đi ra ngoài vì nó rất nặng, nhưng mình gần như mở ra mỗi ngày để tra cứu chữ nghĩa. Mỗi khi cần xác định từ ngữ này đã viết đúng chính tả chưa, mình sẽ mở ra xem. Lúc ấy, mình nhận ra, cuốn sách nặng là nặng ở kiến thức, sức nặng của người đã dày công nghiên cứu làm ra nó.
Tuy nhiên, đó không phải là cuốn từ điển duy nhất mà mình có.
– Từ điển tiếng Việt Hoàng Phê (2003): Cuốn sách gối đầu giường của mình, cho mình nhiều từ hay ý đẹp để viết nhiều bài báo hay viết cuốn sách đầu tay Nằm nghe gió thổi sau hè.
– Việt Nam Tự điển: Theo một tài liệu mà mình đọc được, cuốn sách được nghiên cứu và biên soạn trong vòng 10 năm do Lê Văn Đức cùng một nhóm văn hữu soạn, Lê Ngọc Trụ hiệu đính. Thông qua Việt Nam Tự điển, mình vừa đọc vừa tra từ, thấy thương cái cách người xưa dùng chữ.
– Từ điển từ đồng nghĩa, trái nghĩa: Là cứu tinh cho những bạn thường xuyên dùng từ lặp.
– Từ điển Truyện Kiều: Trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du có câu “Lần thâu gió mát trăng thanh. Bỗng đâu có khách biên đình sang chơi.” Đố bạn, “lần thâu” và “biên đình” nghĩa là gì? Nếu bạn chưa biết, bạn tham khảo từ điển Truyện kiều nhé.
– Từ điển chính tả: Từ điển chính tả được xuất bản nhằm phục vụ cho việc tra nghĩa của từ và xác định từ đó viết đúng chính tả chưa.
– Từ điển thành ngữ tiếng Việt: Bạn sẽ nắm vững hơn nội dung của từng thành ngữ, tục ngữ và vận dụng vào trong các sáng tác của mình.
Bên cạnh tài liệu giấy, còn có một số website tra từ điển online hoặc các công cụ AI. Tuy nhiên mình không ưu tiên sử dụng các công cụ AI, lý do vì sao, mình sẽ giải thích ở những bài viết sau nhé.
Nếu bạn chỉ viết lách đơn thuần và không đi sâu vào nghiên cứu chữ nghĩa thì các loại tài liệu mà mình kể trên đã đủ dùng cho một người viết rồi.
Mở rộng vốn từ bằng Từ điển
Hướng dẫn sử dụng đúng cách
Có bao giờ bạn gặp một từ, đọc thì quen quen, nhưng nghĩa chính xác của nó thì lại mơ hồ không rõ? Theo phản xạ tự nhiên, chúng ta thường với tay lấy cuốn từ điển. Điều đó thì đúng rồi, nhưng bạn biết không, từ điển không chỉ là một cuốn tài liệu tra từ khô khan. Với mình, nó còn nhiều lợi ích hơn thế…
– Kiểm tra chính tả: Bạn từng trải qua trường hợp này chưa? Là khi bạn viết ra một từ nào đó, bỗng dưng khựng lại một nhịp và tự hỏi: “Không biết từ này viết thế này đã đúng chưa nhỉ?” Nhiều khi ta thường hay ậm ừ cho qua, vì nghĩ chắc nó đúng. Nhưng mình thì khác. Khi mình cảm thấy lăn tăn về một từ nào đó, chắc chắn mình sẽ mở từ điển ra xem. Bởi khoảng cách giữa “cảm thấy đúng” và “chắc chắn đúng” xa lắm, nhất là công việc hiện tại mình đang làm liên quan đến sách – nơi mà từng con chữ đều phải chỉn chu.
– Tra nghĩa của từ: Chấp bút sách và biên tập nhiều bản thảo, mình rút ra một điều rằng: Có những từ trông đẹp và hay, nhưng khi đặt không đúng ngữ cảnh, giá trị của câu hoặc đoạn văn bị giảm đi. Hoặc, có những khi tác giả dùng sai từ, sẽ khiến cho ý đồ của câu văn bị hiểu sai và dẫn đến muôn vàn rắc rối về sau. Công việc của mình là, tránh những lỗi sai đó. Lúc này, từ điển như một vị cứu tinh, nhẹ nhàng gỡ rối giúp mình dùng đúng từ, đúng văn cảnh và giải thích rõ ràng cho tác giả hơn.
– Tra từ đồng nghĩa, trái nghĩa: Muốn hết lặp từ, bạn phải có nhiều vốn từ để thay thế. Và từ điển chính là kho báu cho việc đó. Một số cuốn từ điển ghi chú những từ đồng nghĩa, trái nghĩa, nhờ đó bạn không chỉ học được một từ mà còn biết thêm nhiều từ ngữ mới nữa.
– Tra cấp độ của từ: Có một mẹo nhỏ mình đã áp dụng khi viết sách Nằm nghe gió thổi sau hè, đó là tra cấp độ của từ. Ví dụ nhé, cũng là “buồn” thôi, nhưng “buồn tênh”, “man mác”, “buồn hiu”, “buồn thiu” lại khác nhau… Mỗi từ một sắc thái, một cung bậc riêng. Nhờ đó, mình có thể chọn đúng từ để thổi hồn vào từng hoàn cảnh, từng nhân vật.
Lưu ý khi sử dụng từ điển
Sẽ thật bất tiện khi mà cuốn từ điển dày cộp bên người. Là một người viết tự do, mình thường xuyên phải di chuyển nhiều địa điểm làm việc, do vậy mình thường dùng ebook Từ điển tiếng Việt hoặc sử dụng bản PDF. Để tải tài liệu từ điển và một số tài liệu liên quan đến tài liệu miễn phí, bạn có thể truy cập và tải về tại đây:
Ngoài ra còn một vài lưu ý khi sử dụng từ điển:
– Một số từ ngữ xuất hiện do cách nói lái, chơi chữ, ẩn dụ, so sánh và lập tức trở thành xu hướng. Tuy nhiên không phải từ nào cũng chính xác, do vậy những từ mới chưa thực sự hiểu rõ ngọn ngành, bạn nên dùng từ “chuẩn” để thay thế.
– Một số cuốn từ điển được xuất bản đã khá lâu, ví dụ Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê xuất bản năm 2003 hay Việt Nam Tự điển xuất bản vào năm 1970. Trong khi đó, dòng chảy ngôn ngữ vẫn cứ cuồn cuộn và có nhiều từ mới liên tục xuất hiện. Vì thế, không phải từ nào không có trong từ điển đều là sai.
Đọc thêm:
5 giai đoạn mà bạn cần vượt qua để thành thạo kỹ năng viết
Ứng dụng AI để viết bài nhanh chóng mà vẫn giữ được nét riêng
Bắt bệnh cho người viết: Tại sao không ai đọc bài viết của tôi?
Đọc chủ động và đọc bị động: Phương pháp giúp mình viết tốt hơn trong nhiều năm qua
Trau dồi vốn từ qua Từ điển
Khi nghĩ đến từ điển, đa phần chúng ta nghĩ đây là tài liệu để tra từ. Thực tế bạn còn làm được nhiều thứ hơn với một cuốn từ điển. Cách mở rộng vốn từ viết lách thông qua từ điển mà mình áp dụng suốt nhiều năm nay là:
– Đọc, ghi chép để ghi nhớ: Nếu chỉ tra từ điển xong rồi để đó, bạn khó mà nhớ được từ ngữ ấy. Vì thế, mỗi khi mở từ điển và bắt gặp một từ đẹp khiến lòng rung rinh, mình thường ghi vào sổ. Như thể bỏ ống heo vậy, từ từ tích góp, lâu ngày sẽ có cả một “gia tài”.
Nhưng đó chỉ là cách đọc thụ động, nghĩa là mình chỉ mở từ điển khi cần.
Còn có một cách khác nữa là đọc chủ động, nghĩa là bạn biến từ điển thành người bạn đồng hành mỗi ngày. Bạn không còn xem tra từ điển là một nghĩa vụ nữa, mà xem nó là một kho tàng để khám phá, học hỏi.
Mỗi ngày, bạn lật thử một trang sách, như thể mình đang nhấm nháp một tách trà ấm. Rồi sau đó bạn xem từng từ tường tận, những từ hay ý đẹp thì ghi vào sổ và thực hành bước tiếp theo:
– Đặt câu, viết đoạn văn, bài văn
Ghi chép xong mà để đó thì giống như bạn đang đang để cho vốn từ nằm mãi trong trang sách, hãy cho từ được sống. Bạn thử đặt câu với những từ hay ý đẹp, làm thơ cũng được, làm bài vè cũng chẳng sao… miễn là bạn cho nó được nhảy nhót trên trang giấy. Khi vốn từ ấy được sử dụng linh hoạt, nhuần nhuyễn hơn, bạn sẽ nhớ từ ngữ lâu hơn và dễ dàng “lấy ra” để sử dụng cho những lần sau.
– Tiếp tục lặp lại với từ mới
Sau khi đã luyện lập thành thạo với các từ ở trang đầu tiên, bạn tiếp tục lặp lại với trang thứ 2, thứ 3. Cứ như thế bạn thực hành hết cả cuốn từ điển và ghi nhớ được nhiều từ.
Cách mở rộng vốn từ viết lách chỉ bằng một cuốn Từ điển Tiếng Việt trên đây được mình áp dụng suốt nhiều năm. Ngoài từ điển, bạn có thể thử với một cuốn sách bất kỳ, chỉ khác là sau khi tìm ra từ hay ở trang đầu, bạn dùng từ điển tra cứu từ đó và áp dụng copyworking để ghi nhớ sâu hơn. Hi vọng vài mẹo sau sẽ giúp bạn có thêm nhiều vốn từ hay, ý đẹp để viết.
