Khi các công cụ viết lách AI ra mắt và được cải tiến liên tục, câu hỏi nhiều nhất mà mình nhận được là liệu rằng viết bây giờ còn tác dụng gì không, người viết liệu có còn kiếm được tiền từ nghề này hay không.
Mình đã chia sẻ hàng chục bài viết từ chuyện một bạn học Thạc sĩ ở Pháp đã đăng ký học viết từ mình, một chị học viên cũ làm phun xăm đã dùng kỹ năng viết để quảng bá cho dịch vụ của chị ấy. Trong cuốn sách Viết từ số 0 xuất bản cuối năm 2025, mình cũng kể rất nhiều câu chuyện rằng, viết luôn luôn hữu ích – với những người thật sự xem nó là công cụ để phát triển.
Nhưng, viết cái gì, viết như thế nào giữa thị trường biến động với hàng chục con AI chất lượng như vậy. Dưới đây là những quan sát 5 năm làm nghề viết của mình, từ làm content, viết báo, biên tập sách, chấp bút… hy vọng sẽ giúp bạn có thêm góc nhìn về xu hướng viết lách kiếm tiền hiện nay.
Chấp bút
Chấp bút là hình thức viết thuê, được hiểu như có một khách hàng muốn viết nhưng họ không có thời gian hoặc họ không viết được. Và thế là họ thuê người chấp bút (ghostwriter) để hoàn thành giúp họ một tác phẩm (bài đăng mạng xã hội, bài blog cá nhân hoặc sách). Đây cũng là công việc mình làm từ năm 2023 đến nay, nhưng chủ yếu tập trung vào mảng sách.
Tại sao mình lại nói chấp bút là xu hướng viết lách kiếm tiền không bao giờ bị AI thay thế, bởi vì đơn giản, những khách hàng – người thuê bạn chấp bút, sẽ cần những bài viết mang hơi thở đặc trưng của chính họ chứ không phải mang hơi thở của bất kỳ AI nào. Một bài viết hoặc một cuốn sách mà khi ra mắt, độc giả sẽ thấy được con người của họ trong đó. Và để trở thành một người chấp bút, bạn không chỉ viết mà còn phải phỏng vấn khách hàng để lấy tư liệu, hiểu được tính cách con người của họ hay nắm được nét văn hóa vùng miền… Và những điều đó phải được thể hiện trong tác phẩm chấp bút.
Biên tập nội dung
Mình nhớ có một lần thử viết một bài đăng Facebook cá nhân để nhờ AI nhờ biên tập, kết quả AI nhận xét bài của mình quá nhiều văn nói và có những từ khó hiểu (cụ thể là phương ngữ của Quảng Nam). Đồng thời AI đề xuất sửa lại từ ngữ phổ thông. Tất nhiên, mình không nghe theo vì rõ ràng AI chẳng hiểu gì về mình.
Là một biên tập viên tự do và hỗ trợ xuất bản cho hàng chục cuốn sách, mình nghĩ biên tập cũng là một xu hướng viết lách kiếm tiền không bao giờ bị AI thay thế. Lý do là vì để biên tập mỗi tác phẩm dù là nhỏ nhất, bạn sẽ phải thẩm định tác phẩm đó xem có đáp ứng tiêu chí xuất bản hay không, sau đó tìm hiểu kỹ về nguồn gốc tác phẩm, dựa vào mục tiêu cụ thể của khách hàng để biên tập. Đó là với biên tập viên tự do. Còn những biên tập trong Nhà xuất bản, dĩ nhiên là chẳng có chuyện dùng AI để biên tập bởi vì bạn sẽ trải qua vòng phỏng vấn, kiểm tra năng lực để đánh giá. Và những điều đó bạn phải tự thực hiện.
Đọc thêm:
Chọn thể loại nào để viết sách: tự truyện, hồi ký hay nhật ký?
Mình đã sống nhiều cuộc đời khác nhau kể từ khi làm công việc chấp bút sách
Trở thành học sinh giỏi Văn từ một “chiếc vé vớt” và hành trình viết 10 cuốn sách
Tiếng Việt giàu đẹp: Nâng cấp vốn từ bằng cách bỏ túi những từ tiếng Việt xưa cũ ngày nay ít dùng
Viết báo (phóng sự điều tra)
Chồng mình làm trong ngành kỹ sư phần mềm. Có một lần, công ty anh giới thiệu AI mới, chỉ cần bạn nói một câu, sau 3 giây thì AI sẽ nói lại với giọng tương tự bạn, nhưng bằng đủ thứ tiếng khác nhau. Mình nghe xong cảm thán, AI bây giờ xịn thật, chuyện thay thế con người làm việc không còn là xa vời nữa.
Nhưng mình tin rằng, có một xu hướng viết lách kiếm tiền không bao giờ bị AI thay thế dù có qua bao nhiêu năm nữa, đó chính là viết báo. Từng là sinh viên báo chí, mình hiểu rằng, để có một bài phóng sự điều tra, phóng viên phải đến hiện trường (có thể nhập vai) nhằm lấy tư liệu. Để làm được điều đó, họ chụp ảnh, quay video, lấy tin và phỏng vấn người xung quanh. Sau đó họ sẽ về viết lại nội dung đó thành một câu chuyện đúng với sự thật, hấp dẫn hơn. Trừ phi một ngày AI thay con người đến hiện trường lấy tin, chụp ảnh, phỏng vấn, thì mình mới hoàn toàn tin nó có thể thay thế công việc này.
Viết đến đây, có bạn sẽ tự hỏi, phóng viên rồi sẽ nhờ AI viết bài thì sao. Thực ra thì, điều này thuộc về đạo đức làm nghề. Và hơn nữa, biên tập viên của tòa soạn duyệt bài viết rất kỹ, không đơn giản chỉ là viết cho xong một bản tin. Nếu trở thành cộng tác viên báo chí hoặc phóng viên, bạn thử trải nghiệm thêm nhé.
Viết đánh giá có chiều sâu (bài review)
Viết đánh giá, AI có thể làm được và làm tốt, ví dụ review một cuốn sách hàng trăm trang. Thế nhưng, theo mình, để viết đánh giá có chiều sâu như phê bình văn học, phê bình ẩm thực, nghệ thuật, rượu vang… thì đây là điều mà chỉ có con người có thể làm được. AI không thể thay bạn uống rượu, nó cũng chẳng nếm được món ăn… đó là lý do mà mình nghĩ công viết đánh giá có chiều sâu là xu hướng viết lách kiếm tiền không bao giờ bị AI thay thế.
Đánh giá có chiều sâu không phải là tổng hợp, liệt kê mà nó kể một câu chuyện có chiều sâu, có trải nghiệm từ chính chuyên gia trong nghề và thể hiện được trải nghiệm cá nhân của họ trong đó nữa. Chẳng hạn như, khi bạn đọc một bài phê về kiến trúc của chuyên gia, bạn sẽ có những nhận xét về gu thẩm mỹ, con mắt làm nghề của họ, tính cách, trường phái… AI có thể tổng hợp đánh giá, nhưng để làm nên chiều sâu và cảm xúc cho bài viết, mình nghĩ chỉ có con người mà thôi.
Những xu hướng viết lách kiếm tiền không bao giờ bị AI thay thế mà mình vừa chia sẻ được tổng hợp dựa trên quan sát sau 5 năm làm nghề, hy vọng giúp bạn có thêm góc nhìn. Mình nghĩ, việc chúng ta cần làm, không phải là bài xích AI, càng không nên lo lắng AI sẽ thay thế người viết trong tương lai. Mà quan trọng hơn, chúng ta học cách để đứng vững giữa biến động AI, viết thật tốt, nuôi dưỡng tâm hồn giàu cảm xúc, để trở thành một cây viết chuyên nghiệp và có bản sắc riêng.
