“Tôi rất thích món chè bà nấu, vị rất ngon” và “Tôi mê món chè đậu đỏ của bà, hạt đậu đỏ mềm nhưng không nát, vị ngọt thanh mát lành.” Bạn có thấy hai câu văn này khác biệt không? Có những câu văn khiến ta biết được thông tin, nhưng có những câu văn làm cho ta “cảm nhận” được cảm xúc của nhân vật. Show don’t tell – một trong những kỹ thuật viết bằng hình ảnh mà mình thường áp dụng trong khi viết tản văn. Vậy kỹ thuật này được sử dụng như thế nào, khi nào nên và khi nào không, mời bạn tìm hiểu qua bài viết dưới đây nhé.
“Show don’t tell” là gì?
Nếu dịch từng từ trong tiếng Việt, “show don’t tell” có thể được hiểu là “Đừng kể, hãy tả”. Trong sách Viết từ số 0, mình định nghĩ như thế này: “Show, don’t tell” là kỹ thuật viết mà ở đó người viết sẽ dùng ngôn từ vẽ lại một phong cảnh, một món ăn hoặc thậm chí là một cảm xúc mà người đọc chưa có cơ hội nhìn thấy, chưa được thưởng thức hoặc chưa trải qua cảm giác đó vẫn có thể cảm nhận được.
Cần lưu ý rằng, “show, don’t tell” không phải là không được kể, chỉ miêu tả mà là việc người viết đẩy mạnh các yếu tố miêu tả nhiều hơn kể trong một số chi tiết quan trọng, để giúp độc giả đồng cảm với sự kiện đó, cảm nhận được cảm xúc nhân vật, hình dung được bối cảnh, vẽ nên một bức tranh trong trí tưởng tượng của độc giả. Thông qua đó, họ sẽ đồng điệu với cảm xúc mà bạn viết nên, sẽ nhớ bài viết của bạn lâu hơn.
Các cấp độ “Show don’t tell”
Cấp độ 1: Miêu tả thiên nhiên
Đây là cấp độ luyện viết văn miêu tả dành cho học sinh tiểu học, cấp 2, cấp 3 hoặc với những bạn thích viết tản văn. Ví dụ, để miêu tả ánh nắng, thay vì viết: “Những tia nắng xuyên qua khe cửa”, thì bạn có thể viết: “Những tia nắng vàng xuyên qua khe cửa rồi đậu trên nền gạch men”. Nhưng bạn vẫn có thể nâng cấp, phát triển câu văn đó để tạo nên sự mềm mại hơn: “Những tia nắng vàng ươm lấp ló ngoài khe cửa. Một tia nắng rụt rè đưa chân qua song cửa, ngó nghiêng chẳng thấy ai bèn cho nốt chiếc chân còn lại vào theo, rồi nhảy một điệu valse trên nền gạch men loang lổ.” (trích cuốn sách thứ 3 của mình)
Cấp độ 2: Miêu tả cảm xúc
Nếu chỉ miêu tả thiên nhiên không thôi, thì chưa đủ để khai thác hết ý nghĩa của kỹ thuật “show, don’t tell”. Cấp độ 2 là miêu tả cảm xúc, làm sao để độc giả chưa từng trải qua những cảm xúc giống bạn, vẫn có thể cảm nhận được. Ví dụ, trong Nằm nghe gió thổi sau hè, mình đã viết thế này: “Tôi nghe tin bà mất, trái tim như ai đó bóp nghẹt, vỡ vụn ra từng mảnh. Bé Út bảo tôi, hay là bà đi tìm ông…” Hay để miêu tả về sự lo toan vất vả của người mẹ dành cho con, mình đã viết: “Rồi má lại đi, gánh cả cuộc đời chúng tôi. Những chiếc thùng ban đầu nhẹ hơn, nhưng dần dần má bán nhiều thứ hơn không chỉ là đôi ba bó rau hay là chiếc bánh. Má gánh từ nhà ra ngõ, qua vườn chợ, dọc theo con đê, trên cánh đồng làng.”
Cấp độ 3: Show bằng một chi tiết nhỏ
Đôi khi có những chi tiết ý nghĩa, thay vì viết 2, 3 dòng văn để miêu tả, chúng ta chỉ cần miêu tả một câu là đủ. Đây là cấp độ 3 của “show, don’t tell”, ví dụ: “Mỗi lần đi đâu xa, ngoại đều mở chiếc túi nơi đầu giường rồi lấy ra hai chiếc vé ố vàng nhìn ngắm thật lâu.” Thông qua câu văn này, người đọc sẽ tự hiểu rằng có một người đã mãi không thể cùng ông đi những chuyến chơi xa nữa rồi.
Đọc thêm:
Mình đã làm gì khi mất cảm hứng viết?
7 bí kíp viết lách cho người mới bắt đầu
5 cuốn sách dạy viết văn cực kỳ hữu ích dành cho mọi lứa tuổi
Tiếng Việt giàu đẹp: Nâng cấp vốn từ bằng cách bỏ túi những từ tiếng Việt xưa cũ ngày nay ít dùng
Khi nào nên “show” và khi nào không?
– Nên “show don’t tell” với những chi tiết đắt giá hay còn gọi là chi tiết đinh để tạo điểm nhấn cho bài viết.
– Nên “show don’t tell” khi bạn muốn nhấn mạnh cảm xúc của nhân vật, khắc họa và xây dựng tính cách nhân vật.
– Không nên lạm dụng “show don’t tell” bằng cách nhồi nhét quá nhiều từ láy, từ tượng thanh, từ tượng hình trong một câu văn ngắn vì sẽ làm độc giả bị “bội thực” từ ngữ. Ví dụ: “Mỗi lần đi đâu xa, ngoại mở chiếc túi cũ mèm màu nâu nơi đầu giường, hai tay run run chậm rãi lấy ra hai chiếc vé ố vàng rồi ngắm thật lâu.”
– Không nên lạm dụng “show don’t tell” trong mọi chi tiết, mọi nhân vật. Hãy chọn những gì đắt giá nhất để tạo điểm nhấn, độc giả sẽ nhớ nhân vật, tình tiết đó lâu hơn.
– Không nên quá áp lực khi viết “show don’t tell” và mong muốn nó phải hoàn hảo ngay từ đầu. Một số người viết chuyên nghiệp ví dụ mình thường sẽ viết “show don’t tell ngay lần đầu tiên, lý do là mình đã có nhiều vốn từ và trí tưởng tượng phong phú. Tuy nhiên với những cây viết mới, bạn nên viết bản thô trước, rồi sau đó ở lần chỉnh sửa thứ 2, thứ 3 bạn tiếp tục thay đổi từ ngữ, thêm thắt hình ảnh để câu văn ấn tượng hơn.
Trong cuốn sách Viết từ số 0, mình có chia sẻ một số mẹo thực hành “show don’t tell” cho người mới, trong đó có phương pháp góp nhặt vốn từ. Nghĩa là trước khi “show don’t tell”, bạn cần thu nạp những từ ngữ giàu âm thanh, giàu hình ảnh trước, sau đó tập đặt câu hoặc viết đoạn văn có chứa những từ này. Dần dần đến một ngày nào đó, “show don’t tell” không còn là kỹ thuật bạn cố gắng áp dụng, mà đã thành một lẽ tự nhiên trong từng câu chữ bạn viết.
