Mùa xuân năm ngoái, mình ngẫu hứng tổ chức một buổi nói chuyện về chủ đề viết lách. Buổi nói chuyện nhỏ, chỉ vài bạn tham gia, trong đó có một chị chị gái hiện làm Marketing tại Thụy Điển.
Sau khi nghe mình chia sẻ về sách, sáng ngày hôm sau, chị đã hỏi riêng mình một buổi để tư vấn viết sách. Mình nhớ mãi băn khoăn của chị: Từng sinh sống và học tập, làm việc tại nước ngoài, thế nên chị cũng thấu hiểu được khó khăn của một du học sinh nước ngoài. Chị hỏi, với trường hợp của chị, nên viết truyện hay viết sách chuyên môn.
Nếu bạn đang có ý định viết sách nhưng phân vân chưa biết nên viết thể loại gì, thì bài viết này là dành cho bạn.
Phân biệt truyện và sách chuyên môn
Ở loạt bài hướng dẫn viết sách trước đây, mình đã giới thiệu về 2 dòng sách gồm sách hư cấu và sách phi hư cấu.
– Sách hư cấu được sáng tác dựa trên tưởng tượng, sáng tạo của người viết; có thể là tưởng tượng một phần hoặc tưởng tượng toàn bộ. Các dòng sách hư cấu gồm truyện dài, truyện ngắn, tản văn,…
– Sách phi hư cấu là những tác phẩm được viết dựa trên sự kiện có thật, cung cấp kiến thức, chuyên môn,… như tài liệu tham khảo, sách hướng dẫn, sách giáo khoa,…
Do vậy, dựa vào tên gọi, hẳn bạn cũng có thể phân biệt được sự khác nhau giữa hai thể loại truyện và sách chuyên môn. Để bạn có một hình dung cụ thể rõ ràng hơn, mình sẽ phân tích câu chuyện ở đầu bài.
Chị độc giả từng là du học sinh việc tại Thụy Điển, hiện tại là nhân viên Marketing cho một công ty truyền thông. Và đây là 2 trường hợp chị có thể chọn:
Viết truyện
– Hình thức thể hiện: Truyện ngắn hoặc truyện dài
– Tính chất: Câu chuyện có thật, có thể thêm thắt các chi tiết hư cấu (tình tiết, nhân vật,…) nhằm đạt được mục tiêu nhất định.
Với truyện ngắn, tác giả có tập hợp những câu chuyện từ việc nộp hồ sơ xin học bổng, xin visa, phỏng vấn đến hành trình học tập nơi xứ người, rồi phỏng vấn, đi làm.
Với truyện dài, tác giả có thể viết về hành hành du học từ lúc nhen nhóm ý tưởng cho đến khi học tập và làm việc ở nước ngoài.
– Độc giả mục tiêu: Học sinh, sinh viên hoặc bất kỳ người Việt nào đang nuôi dưỡng ước mơ du học
– Mục đích, thông điệp: Truyền cảm hứng, động lực cho những trẻ du học; mục đích sâu xa là lời cổ vũ khích lệ các bạn vượt ra khỏi khuôn khổ, giới hạn của bản thân để sống cuộc đời như mơ ước.
Viết sách chuyên môn
– Hình thức thể hiện: Sách hướng dẫn, chia sẻ kiến thức
– Tính chất: Mang tính xác thực cao
– Độc giả mục tiêu: Những người muốn tìm hiểu về lĩnh vực Marketing như học sinh, sinh viên, giáo viên, Mentor, Trainer,..
– Mục đích, thông điệp: Chia sẻ kiến thức, trải nghiệm cho những bạn muốn nghiên cứu, đào sâu về trong Marketing (tiếp thị nội dung) để phục vụ cho học tập, công việc; mục đích sâu xa là truyền động lực để các bạn có thể theo đuổi công việc yêu thích.
Đọc thêm:
Tổng hợp các nhà xuất bản sách hiện nay
7+ câu hỏi bạn cần trả lời khi tự xuất bản sách
Mình đã viết sách Viết từ số 0 và tự xuất bản như thế nào?
Viết sách để làm kỷ niệm có cần phải xin giấy phép xuất bản không?
Lựa chọn thể loại sách nào khi viết?
Thông qua câu chuyện của chị độc giả, hẳn bạn cũng hình dung được hai thể loại sách: truyện và sách chuyên môn khác nhau như thế nào. Vậy, thì lựa chọn sách nào để viết? Nên viết truyện hay sách chuyên môn?
Câu trả lời là, dựa vào:
Mục đích, thông điệp
Nếu mục đích của bạn là muốn chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm và sử dụng giọng văn súc tích, gãy gọn, trình bày khoa học rõ ràng thì viết sách chuyên môn. Ngược lại nếu chỉ muốn viết những câu chuyện có thêm yếu tố tưởng tượng, muốn truyền tải nội dung có hơi hướng văn chương thì có thể viết truyện.
Hay khi bạn muốn định vị thương hiệu cá nhân, muốn mình trở thành một người truyền cảm hứng cho người khác thì viết truyện. Còn khi muốn trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực nào đó thì có thể viết sách chuyên môn.
Thời điểm viết chín mùi trong nghề
Ngoài ra, có một cách lựa chọn dòng sách để viết là dựa vào giai đoạn. Ví dụ, bạn là thợ làm bánh, những ngày mới bắt đầu, bạn có thể viết cuốn sách tổng hợp những món ăn tuổi thơ mà bà hay mẹ bạn đã làm; hay là những chiếc bánh ngon mà bạn được trải nghiệm khắp năm châu. Sau 5 năm làm bánh với các cửa hàng bánh mở trên toàn quốc, được mời làm ban giám khảo tại các cuộc thi làm bánh,… lúc này bạn hoàn toàn tự tin viết một cuốn sách về hướng dẫn cách làm bánh.
Còn mình, bắt đầu viết chuyên nghiệp vào năm 2022. Năm 2023, mình viết cuốn sách đầu tay và nhá hàng trên mạng xã hội. Trái với dự đoán của nhiều người, mình viết cuốn tản văn Nằm nghe gió thổi sau hè là tập hợp câu chuyện tuổi thơ của lứa tuổi 8x, 9x để nói với mọi người rằng lứa tuổi chúng mình đã có một tuổi thơ thật đẹp.
Cho đến cuối năm 2025, khi đã cộng tác với hơn 20 thương hiệu lớn nhỏ, cố vấn viết cho hơn 500 học viên, viết được 9 cuốn sách (cho mình và cho khách hàng), mình mới tự tin xuất bản cuốn sách Viết từ số 0. Mục đích của mình là chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm viết lách để các bạn có thể học hỏi và viết tốt hơn.
Lý do khác
Khách hàng của mình là giám đốc một doanh nghiệp. Anh quyết định viết tự truyện kể về hành trình 10 năm khởi nghiệp để kỷ niệm nhân ngày thành lập công ty. Anh không xem cuốn sách là một phương tiện để kinh doanh hay đánh bóng cho tên tuổi, mà đơn giản là chỉ là ghi lại dấu mốc – thời điểm anh chật vật từ số 0 trở thành một người quản lý hàng chục nhân viên.
Hoặc học viên của mình là thạc sĩ chuyên ngành Quản trị Khách sạn và Du lịch, nhưng bạn ấy không viết sách về chuyên môn đang học, mà là viết một cuốn truyện dài mang tên Cậu là ánh bình minh của tôi. Lý do rất đơn giản, bạn ấy thích viết truyện, cảm thấy so với viết sách chuyên môn, viết truyện dễ hơn rất nhiều.
Ngoài viết sách chuyên môn và viết truyện các bạn có thể chọn các thể loại khác như hồi ký, tản văn, thơ… Một khách hàng của mình là cựu nha sĩ, hiện tại là giáo viên, cuốn sách đầu tay của bác ấy lại là một cuốn Từ điển y khoa. Bạn thấy đó, có rất nhiều thể loại cho bạn bắt đầu, còn ngần ngại gì mà không viết nên cuốn sách cho riêng mình ngay từ bây giờ.
