Mình nhớ một chiều tháng sáu, bạn học viên háo hức bắt đầu học khóa Chấp bút sách kéo dài 3 tháng do mình hướng dẫn. Vậy mà chỉ hơn một tuần sau đó, bạn bối rối gọi mình tâm sự: “Em tưởng chấp bút thì chỉ cần viết giỏi là đủ, ai ngờ còn cần phải biết phỏng vấn, biết nhập vai nữa chị Dương. Sao mà khó quá à!” Nghe bạn nói, mình vô thức bật cười, bởi cách đây hơn bốn năm, mình cũng từng ngỡ ngàng như thế.
Một số bạn từng nghĩ rằng, chấp bút đơn giản thôi mà, chỉ là nghe khách hàng kể và ghi chép lại. Thực ra, để làm nghề chấp bút sách, bạn cần có 3 kỹ năng quan trọng, đó là…
Kỹ năng phỏng vấn
Tốt nghiệp Đại học ngành Báo chí truyền thông, mình không trở thành phóng viên mà làm trái ngành một thời gian, rồi sau đó chuyển sang làm nghề chấp bút sách. Dẫu vậy, những kỹ năng được học khi trên giảng đường chưa bao giờ uổng phí, ngược lại nó giúp mình rất nhiều trong công việc. Một trong những kỹ năng đó chính là phỏng vấn.
Phỏng vấn là kỹ năng đặt câu hỏi nhằm dẫn dắt người đối diện kể lại câu chuyện của mình một cách tự nhiên, chân thật. Trong chấp bút, người chấp bút còn phải biết gợi mở đúng lúc, lắng nghe đúng chỗ để người kể cảm thấy an toàn mà mở lòng.
Như học viên của mình, khi phỏng vấn một cụ ông để chấp bút sách. Ban đầu, bạn học viên gặp nhiều khó khăn khi khai thác thông tin, bởi lẽ từ sau khi người vợ tào khang của cụ qua đời, cụ rất kiệm lời, thậm chí chẳng mở lòng với con cháu. Lại có chị khách hàng mang trong mình vết thương sau cuộc hôn nhân đổ vỡ, mỗi lần chị kể chuyện lại nghẹn ngào xúc động… Chưa kể, có khách hàng giỏi chuyên môn nhưng lại không giỏi kể chuyện. Cũng có trường hợp, khách hàng lớn tuổi không thể nhớ hết những chuyện đã xảy ra cách đây hàng chục năm… Mỗi tình huống như thế đòi hỏi một cách tiếp cận khác nhau.
Mẹo nhỏ cho bạn là, hãy tìm hiểu trước về khách hàng và chuẩn bị vài câu hỏi mở trước buổi phỏng vấn. Trong lúc trò chuyện, đôi khi khoảng lặng lại là lúc khách hàng dễ mở lòng nhất. Về cách thực hành kỹ năng phỏng vấn, mình sẽ có một bài chia sẻ sâu hơn trong thời gian đến, bạn nhớ đón đọc nhé.
Kỹ năng nhập vai
Kỹ năng nhập vai trong chấp bút sách là khả năng tạm gác cái tôi của người viết sang một bên để bước vào thế giới của khách hàng. Nghĩa là người chấp bút cảm nhận như khách hàng, buồn vui như khách hàng và kể lại câu chuyện bằng chính giọng điệu, tâm hồn của họ.
Mình còn nhớ trong dự án chấp bút sách đầu tiên hơn 5 năm trước, mình lóng ngóng chẳng biết viết như thế nào. Mỗi lần cứ viết ra, như thể là bản thân đang viết chứ không phải là viết cho khách hàng. Khi đọc lại, câu từ, ý tứ như chính là của mình chứ không phải là của khách hàng.
Rồi mình ngừng viết, thay vào đó chịu khó nghe lại video hay audio được ghi âm (có sự cho phép của khách hàng), từ từ nhập vai trở thành khách hàng. Ví dụ khi khách hàng kể chuyện khi bỏ nhà ra đi dưới trời mưa, vậy là mình cũng tưởng tượng bản thân đang đi dưới khung cảnh ấy. Hay khi khách hàng đau xót khi thấy người thân ra đi, mình cũng hóa thân thành khách để cảm nhận nỗi đau xé nát tâm can đó.
Sau này, mình thường nhắn nhủ với học viên rằng: Nên đọc đi đọc lại câu chuyện của khách, nghe lại giọng nói của họ, cho đến khi trong đầu bạn hiện lên một con người bằng xương bằng thịt với ánh mắt, nụ cười và cả những nỗi niềm chưa từng nói ra.
Đọc thêm:
Những xu hướng viết lách kiếm tiền không bị AI thay thế
5 cuốn sách dạy viết văn cực kỳ hữu ích dành cho mọi lứa tuổi
Viết từ số 0 – Cuốn sách dành cho người viết để ai cũng có thể bắt đầu
10 câu hỏi về nghề chấp bút sách dành cho những bạn muốn theo đuổi (phần 1)
Kỹ năng viết sách
Cuối cùng, để làm người chấp bút, kỹ năng thứ ba bạn cần luyện tập là kỹ năng viết. Viết ở đây là không chỉ viết đúng, viết hay, mà còn là viết sao cho câu chuyện chạm đến trái tim của nhiều người; viết sao để giữ được giọng điệu riêng của nhân vật mà vẫn có cảm xúc. Viết ở đây không phải là viết từng bài rời rạc ghép nối lại với nhau mà là viết một cấu trúc xuyên suốt từ đầu đến cuối, tạo thành cuốn sách hoàn chỉnh.
Và viết xong chưa phải là hết, bạn còn một hành trình nữa phải đi, đó là biên tập bản thảo, nghĩa là đọc lại nhiều lần, sửa câu từ, ý tứ. Biên tập là công đoạn lặng lẽ nhưng quyết định chất lượng của cả cuốn sách.
Với mình, chấp bút sách là công việc không hề đơn giản, ngược lại vô cùng khó. Làm nghề gần 6 năm nay, viết đủ thể loại, vậy mà chưa có công việc nào khiến mình cảm thấy áp lực như chấp bút. Không phải viết câu đầy đủ chủ vị, không phải là viết nguyên xi lại như những gì khách hàng kể, mà phải làm sao để chữ mang đúng con người của họ. Mình nghĩ, một người chấp bút giỏi, là người biết giấu bản thân đi khi viết và cuối cùng độc giả phải thấy nhân vật (khách hàng) chứ không phải thấy bóng dáng người chấp bút.
Có thể bạn đang đọc bài này và tự hỏi: liệu mình có làm nghề chấp bút sách được không? Mình không có câu trả lời cho bạn, vì ngày xưa mình cũng từng hoang mang ngờ vực như thế. Nhưng mình biết một điều: Nếu chúng ta sẵn lòng học cách lắng nghe, sẵn lòng bước vào thế giới của người khác, thì chúng ta sẽ làm được thôi.
